Στραβισμός: Αίτια, συμπτώματα και σύγχρονη αντιμετώπιση

Ο στραβισμός είναι μια διαταραχή της ευθυγράμμισης των οφθαλμών, κατά την οποία τα δύο μάτια δεν κατευθύνονται ταυτόχρονα προς το ίδιο σημείο. Ενώ το ένα μάτι μπορεί να κοιτάζει ευθεία, το άλλο στρέφεται προς τη μύτη, προς τον κρόταφο, προς τα πάνω ή προς τα κάτω.

Ο στραβισμός μπορεί να εμφανιστεί από τη βρεφική ηλικία, κατά την παιδική ηλικία ή στην ενήλικη ζωή. Μπορεί να είναι μόνιμος ή να εμφανίζεται περιστασιακά, ιδιαίτερα όταν ο ασθενής είναι κουρασμένος.

Δεν αποτελεί μόνο αισθητικό πρόβλημα. Ιδιαίτερα στα παιδιά, μπορεί να επηρεάσει την ανάπτυξη της όρασης και της συνεργασίας των δύο ματιών, ενώ στους ενήλικες συχνά προκαλεί διπλωπία και σημαντικές δυσκολίες στην καθημερινότητα.

Σχηματική απεικόνιση των βασικών μορφών στραβισμού και της διαταραχής της φυσιολογικής ευθυγράμμισης των οφθαλμών.

Πώς λειτουργεί η φυσιολογική συνεργασία των δύο ματιών;

Για να βλέπουμε καθαρά και με τα δύο μάτια, είναι απαραίτητο οι οφθαλμοί να κατευθύνονται με ακρίβεια προς το ίδιο αντικείμενο.

Η λειτουργία αυτή ελέγχεται από έξι εξωτερικούς οφθαλμοκινητικούς μύες σε κάθε μάτι, οι οποίοι συνεργάζονται υπό τον έλεγχο του εγκεφάλου.

Οι εικόνες από τους δύο οφθαλμούς συνδυάζονται στον εγκέφαλο, επιτρέποντας τη διόφθαλμη όραση και τη στερεοσκοπική αντίληψη, δηλαδή την ικανότητά μας να αντιλαμβανόμαστε το βάθος και τις αποστάσεις.

Όταν υπάρχει στραβισμός, η συνεργασία αυτή διαταράσσεται.

Ποιες είναι οι βασικές μορφές στραβισμού;

Εσωτροπία: Το ένα μάτι στρέφεται προς τα μέσα, δηλαδή προς τη μύτη. Είναι συχνή μορφή παιδικού στραβισμού και μπορεί να συνδέεται με σημαντική υπερμετρωπία.

Εξωτροπία: Το ένα μάτι στρέφεται προς τα έξω, προς τον κρόταφο. Συχνά εμφανίζεται διαλείπουσα, ιδιαίτερα όταν το παιδί είναι κουρασμένο ή κοιτάζει μακριά.

Υπερτροπία και υποτροπία: Το ένα μάτι βρίσκεται αντίστοιχα ψηλότερα ή χαμηλότερα από το άλλο.

Ο στραβισμός μπορεί επίσης να είναι συγκλίνων, αποκλίνων, κάθετος, παραλυτικός ή περιοριστικός, ανάλογα με τον μηχανισμό και τα χαρακτηριστικά του.

Ποια είναι τα αίτια του στραβισμού;

Στα παιδιά, ο στραβισμός μπορεί να σχετίζεται με κληρονομική προδιάθεση, διαθλαστικές ανωμαλίες, διαταραχές της διόφθαλμης συνεργασίας ή συγγενείς παθήσεις.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η προσαρμοστική εσωτροπία, η οποία εμφανίζεται συχνά σε παιδιά με υπερμετρωπία. Η προσπάθεια εστίασης μπορεί να προκαλεί υπερβολική σύγκλιση των ματιών.

Στους ενήλικες, ο στραβισμός μπορεί να προϋπάρχει από την παιδική ηλικία ή να εμφανιστεί έπειτα από παράλυση οφθαλμοκινητικού νεύρου, τραυματισμό, θυρεοειδική οφθαλμοπάθεια ή νευρολογική πάθηση.

Μπορεί επίσης να προκληθεί όταν η όραση ενός ματιού μειωθεί σημαντικά εξαιτίας άλλης οφθαλμολογικής νόσου.

Ποια είναι τα συμπτώματα;

Στα παιδιά, το πιο χαρακτηριστικό σημείο είναι η ορατή απόκλιση του ενός ματιού. Οι γονείς μπορεί επίσης να παρατηρήσουν ότι το παιδί κλείνει το ένα μάτι, γέρνει το κεφάλι ή στρέφει το πρόσωπό του για να κοιτάξει ένα αντικείμενο.

Ο παιδικός στραβισμός συχνά δεν προκαλεί διπλωπία, επειδή ο αναπτυσσόμενος εγκέφαλος μπορεί να καταστέλλει την εικόνα από το μάτι που αποκλίνει.

Αντίθετα, στους ενήλικες η νέα εμφάνιση στραβισμού συνοδεύεται συχνά από διπλωπία, δηλαδή την αντίληψη δύο εικόνων ενός αντικειμένου.

Μπορεί επίσης να εμφανιστούν κοπιωπία, δυσκολία στον προσανατολισμό και προβλήματα στην ανάγνωση ή την οδήγηση.

Στραβισμός και αμβλυωπία: Ποια είναι η σχέση τους;

Μία από τις σημαντικότερες επιπλοκές του παιδικού στραβισμού είναι η αμβλυωπία, γνωστή και ως «τεμπέλικο μάτι».

Όταν τα δύο μάτια δεν ευθυγραμμίζονται σωστά, ο εγκέφαλος μπορεί να αγνοεί συστηματικά την εικόνα από το μάτι που αποκλίνει. Εάν αυτό συμβαίνει κατά την περίοδο ανάπτυξης της όρασης, η οπτική ικανότητα του συγκεκριμένου ματιού ενδέχεται να μην αναπτυχθεί φυσιολογικά.

Η αμβλυωπία είναι ιδιαίτερα σημαντικό να διαγνωστεί και να αντιμετωπιστεί έγκαιρα, επειδή η αποτελεσματικότητα της θεραπείας είναι γενικά μεγαλύτερη στις μικρότερες ηλικίες.

Τι είναι ο ψευδοστραβισμός;

Σε ορισμένα βρέφη, τα μάτια φαίνονται να συγκλίνουν προς τη μύτη, χωρίς να υπάρχει πραγματικός στραβισμός.

Η κατάσταση αυτή ονομάζεται ψευδοστραβισμός και συνήθως οφείλεται στο σχήμα της ρινικής ρίζας ή στις δερματικές πτυχές κοντά στην εσωτερική γωνία των ματιών.

Η διάκριση από τον πραγματικό στραβισμό απαιτεί οφθαλμολογική εξέταση. Δεν πρέπει να θεωρούμε ότι κάθε απόκλιση των ματιών σε ένα παιδί θα διορθωθεί μόνη της με την ανάπτυξη.

Πώς γίνεται η διάγνωση;

Η διάγνωση πραγματοποιείται με εξειδικευμένο οφθαλμολογικό και ορθοπτικό έλεγχο.

Περιλαμβάνει τη μέτρηση της οπτικής οξύτητας, τον έλεγχο της κινητικότητας των οφθαλμών και ειδικές δοκιμασίες κάλυψης (cover test και alternate cover test), με τις οποίες εντοπίζεται και μετράται η απόκλιση.

Σημαντική είναι επίσης η αξιολόγηση της διόφθαλμης όρασης και της στερεοσκοπικής αντίληψης, καθώς και ο διαθλαστικός έλεγχος, συχνά με κυκλοπληγία στα παιδιά.

Σε περιπτώσεις επίκτητου στραβισμού μπορεί να χρειαστεί επιπλέον νευρολογικός έλεγχος ή απεικονιστικές εξετάσεις.

Πώς αντιμετωπίζεται ο στραβισμός;

Η θεραπεία εξατομικεύεται ανάλογα με την ηλικία, τον τύπο της απόκλισης, τη λειτουργία της διόφθαλμης όρασης και την παρουσία αμβλυωπίας ή διπλωπίας.

Γυαλιά οράσεως: Μπορούν να διορθώσουν ή να μειώσουν ορισμένες μορφές στραβισμού, ιδιαίτερα την προσαρμοστική εσωτροπία που σχετίζεται με υπερμετρωπία.

Κάλυψη του καλύτερου ματιού: Χρησιμοποιείται κυρίως για τη θεραπεία της συνυπάρχουσας αμβλυωπίας. Η κάλυψη δεν αποτελεί από μόνη της οριστική θεραπεία για κάθε τύπο στραβισμού.

Πρισματικοί φακοί: Μπορούν να μειώσουν τη διπλωπία σε επιλεγμένους ασθενείς, ιδιαίτερα στους ενήλικες.

Ορθοπτικές ασκήσεις: Έχουν συγκεκριμένες ενδείξεις, όπως στην ανεπάρκεια σύγκλισης. Δεν αποτελούν αποτελεσματική θεραπεία για όλες τις μορφές στραβισμού.

Βοτουλινική τοξίνη: Μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε ορισμένα επιλεγμένα περιστατικά για την προσωρινή τροποποίηση της δράσης ενός οφθαλμοκινητικού μυός.

Χειρουργική αντιμετώπιση του στραβισμού

Όταν η συντηρητική θεραπεία δεν επαρκεί ή όταν η απόκλιση είναι σημαντική, μπορεί να απαιτηθεί χειρουργική επέμβαση στους εξωτερικούς οφθαλμοκινητικούς μύες.

Κατά την επέμβαση τροποποιείται η θέση ή η δράση συγκεκριμένων μυών, ώστε να βελτιωθεί η ευθυγράμμιση των οφθαλμών.

Η επέμβαση μπορεί να πραγματοποιηθεί στο ένα ή και στα δύο μάτια, ανάλογα με το είδος και το μέγεθος της απόκλισης.

Στα παιδιά πραγματοποιείται συνήθως με γενική αναισθησία, ενώ στους ενήλικες υπάρχουν διαφορετικές αναισθησιολογικές επιλογές.

Σε επιλεγμένους ενήλικες μπορεί να χρησιμοποιηθεί η τεχνική των ρυθμιζόμενων ραμμάτων (adjustable sutures), που επιτρέπει τη μετεγχειρητική προσαρμογή της θέσης των μυών.

Η χειρουργική διόρθωση δεν αφορά αποκλειστικά την εμφάνιση. Μπορεί να βελτιώσει τη διπλωπία, τη συνεργασία των δύο ματιών και την ποιότητα ζωής. Ωστόσο, δεν αποκαθιστά πάντοτε πλήρως τη διόφθαλμη όραση και ορισμένοι ασθενείς μπορεί να χρειαστούν περισσότερες από μία επεμβάσεις.

Πότε πρέπει να εξετάζεται ένα παιδί;

Κάθε παιδί με σταθερή απόκλιση των ματιών χρειάζεται οφθαλμολογική αξιολόγηση. Ιδιαίτερα μετά τους πρώτους μήνες της ζωής, η επίμονη ή επαναλαμβανόμενη απόκλιση δεν πρέπει να αποδίδεται απλώς στην ανωριμότητα του οπτικού συστήματος.

Όσο νωρίτερα διαγνωστεί ο παιδικός στραβισμός, τόσο μεγαλύτερες είναι οι δυνατότητες προστασίας της ανάπτυξης της όρασης.

Πότε είναι επείγουσα η εξέταση;

Η αιφνίδια εμφάνιση στραβισμού ή διπλωπίας σε ενήλικα απαιτεί άμεση ιατρική αξιολόγηση, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από έντονο πονοκέφαλο, πτώση βλεφάρου, διαταραχές της κόρης, αδυναμία ή άλλα νευρολογικά συμπτώματα.

Η σημασία της εξατομικευμένης αντιμετώπισης

Ο στραβισμός περιλαμβάνει διαφορετικές διαταραχές, με διαφορετική αιτιολογία και θεραπευτικές ανάγκες.

Η έγκαιρη διάγνωση, η σωστή αξιολόγηση της διόφθαλμης όρασης και η επιλογή της κατάλληλης θεραπείας μπορούν να προστατεύσουν την οπτική ανάπτυξη των παιδιών και να βελτιώσουν σημαντικά τη λειτουργία και την ποιότητα ζωής των ενηλίκων.